Bu yazının hazırlanmasında kullanılan haber akışı için tıklayınız.

Yerel Yönetimler ve Sanat

İktidarın muhalif partilerce yönetilen yerel yönetimlere dönük operasyonları bu ay da tüm hızıyla devam etti. Bu operasyonların hukuki olmaktan ziyade siyasi bir stratejinin parçası olduğunu öne sürmek yanlış olmaz. Bu ay başında yıllardır AKP’nin hiçbir biçimde üstünlük sağlayamadığı hatta seküler muhalefetin en büyük kalesi olarak görülen İzmir’de beklenmedik bir gelişme oldu ve CHP oylarıyla seçilmiş Cemil Tugay törenlerle AKP’ye katıldı. Bu transferin hemen ertesinde İzmir Şehir Tiyatrosu Genel Sanat Yönetmeni Levent Üzümcü -ki bir süredir iktidara ve Cumhurbaşkanına yönelik sosyal medya paylaşımları bahane edilerek ev hapsi koşuluyla yargılanıyor- ve tiyatronun Danışma Kurulu istifa ettiler. İzmir Şehir Tiyatrosu çalışanları oyunları sergilemeye devam ediyorlar. Cemil Tugay’ın bu kuruma dönük bir baskı ya da tasarrufta bulunup bulunmayacağı ya da kurum çalışanlarının yaşanan sürece herhangi bir karşı duruş gösterip göstermeyecekleri henüz belirsiz.

İzmir ne ilkti, ne de son. Benzeri tehdit ve şantaj yoluyla transferler, çökmeler, kayyum atamalar birçok muhalif belediyede yaşanıyor. Ekim ayı bunun örnekleri ile dolu. Belediyelerin el değiştirmesinin kültür ve sanat ortamına negatif yansımaları olacağını söylemek hiç de yanlış bir iddia olmaz. CHP’li -ya da Yeni Partili- belediyelerin kültür-sanat politikaları, bu alandaki eksikleri/yanlışları hatta politika yoksunluğu tartışılabilir elbette. Ama şu an için bu tartışma bir lüks gibi duruyor. Muhalif belediyelerin geçmişteki AKP yönetimindeki belediyelere göre daha geniş bir sanatçı kitlesine olanaklar sundukları, AKP belediyelerinin aksine geniş bir yelpazede sanatsal ürünü halka ulaştırdıkları rahatça ifade edilebilir. AKP’ye geçen belediye sayısı her geçen gün artarken, bu durumun kültür-sanat dünyasını etkilemeyeceğini düşünmek safdillik olur.

Bu operasyonların yakın zamanda İBB’ye yöneleceğine ve siyasi manipülasyonlar ile İBB’nin de AKP’ye geçeceğine dair hayli yaygın bir beklenti var. Öyle ki bu beklenti İBB ve Yeni Parti kadrolarında bile mevcut. İBB’nin el değiştirmesinin ise kültür-sanat camiası için diğer belediyelerdeki değişimlere oranla çok daha büyük bir darbe niteliği taşıyacağı açık. Hem sanat üretiminin ağırlıklı merkezinin İstanbul olması, hem çok sayıda sanatçının İstanbul’da yaşaması/üretmesi, hem de İBB’nin diğer birçok belediyeye oranla kültür-sanat desteklerine çok daha büyük bir bütçe ayırması nedeniyle söz konusu darbenin şiddetli olacağını öngörmek mümkün.

Öte yandan son günlerde İBB Miras ve İBB Kültür dairelerinin art arda İstanbul’a yeni mekanlar kazandırdığını, yeni etkinliklerle geniş kitlelere ulaştığını görüyoruz. Bir yandan İBB’nin de el değiştirmesi olasılığı -ve bunun getirdiği baskı- sürekli gündemdeyken bir yandan da İBB art arda açılışlar yapıyor, etkinlikler düzenliyor. Bu ay içinde gerçekleşen açılış ve etkinliklere örnek olarak şunlar sayılabilir: Yıllardır kapalı duran ve geçmişte olduğu gibi bugün de bağımsız tiyatrolara zemin sunma iddiası ile yeniden -hem de çok iyi bir restorasyonla- açılan Muammer Karaca Tiyatrosu; Tünel’de Metro Han’da olağanüstü genişlikteki Zafer Toprak Arşivine ev sahipliği yapan Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Merkezi; Karaköy’de Kuyumcuhan Şehir Araştırmaları Merkezi; bir süredir tadilatta olan ve geniş yelpazedeki müzik ve dans etkinliklerini uygun bilet fiyatlarıyla sanatseverlerle buluşturan CRR’nin açılması vb. Bunların yanı sıra İBB’nin son dönem yaptığı etkinliklerde Kürtçe tiyatro ve müzik üreten sanatçılara da daha sık yer verdiğini gözlemlemek mümkün.

Bütün bunlar göz önüne alındığında İBB’nin de el değiştirmesi durumunda sanatçıların ve sanatseverlerin ciddi zemin kaybına uğrayacağını öngörmek mümkün. Bunun yanı sıra bu zemin kaybına karşı sanat camiasının pek de hazırlıklı olmadığını da belirtmek gerekir. Son dönemde yaşanan gerek siyasal, gerekse sanatsal meseleler karşısında dişe dokunur bir dayanışma ve tepki örgütleyemeyen sanatçıların ve onları temsil etme iddiasındaki örgütlerin belediyelerde yaşanan ve İBB’de de yaşanması hayli muhtemel olan bu zemin kaybına karşı nasıl bir eylemlilik geliştireceği belirsiz. Sanat çevrelerinin bu zemin kaybına karşı çeşitli örgütlenme ve dayanışma pratiklerini gündemlerine almaları elzem görünüyor.

Ekonomi Kıskacında Bağımsız Sanat

Türkiye ekonomisinde yaşanan uzun süreli krizin etkilerini daha önceki değerlendirmelerimizde de ele almıştık. Ekim ayında, kamuoyunda “fon krizi” olarak anılan ve siyasetçilerin, bürokratların ve finans sektöründen yöneticilerin dahil olduğu sermaye piyasalarındaki geniş çaplı vurgunun Türkiye ekonomisine maliyeti vurgunun yapıldığı alanla sınırlı kalmadı ve çok geniş bir kesimin mağdur olduğu bir krize dönüştü. Dolaylı olarak bu krizin kültür-sanat dünyasına da yıkıcı etkilerinin olacağı aşikar. Bu kriz insanların ekonominin geleceğine dair iyice karamsar bir havaya girmelerine neden oluyor ve bu belirsizlik ortamında insanlar ilk elden kültür-sanat faaliyetlerine dönük harcamalardan kısmak zorunda kalıyorlar.

Muammer Karaca’da İBB tarafından düzenlenen Tiyatro Bayramı’nda 50 TL’den satışa sunulan biletler anında tükenirken, bağımsız sahnelerin bilet satışlarında ciddi düşüşler gözlemleniyor. Örneğin bağımsız bir topluluk olarak İstanbul’un en önemli sanat mekanlarından birine ev sahipliği yapan Moda Sahnesi art arda indirimler yapıyor, ama yine de seyirci gelirindeki düşüşü önleyemiyor.  Seyirci geliriyle ayakta durmak giderek imkansız hale geliyor. Başta bağımsız tiyatro olmak üzere sanatın birçok kolu ekonomik kriz ile mücadele ediyor, hatta can çekişiyor. Televizyon ve sinema sektöründe de karlılığın düştüğünü gözlemlemek mümkün.

Öte yandan televizyon dünyasında ünlenen oyuncuların ve oyuncu olmayan popüler isimlerin sahne aldığı ticari tiyatro gösterileri de giderek artıyor ve bu gösterilere hatırı sayılır bir ilgi oluşuyor. Zaman zaman “tiyatro patlaması” efsanesi pompalanıyor. Müzik piyasasında da bir kısım bağımsız müzisyen ekonomik sıkıntılar yaşarken bir yandan da çok yüksek bilet fiyatlı işler geniş kitlelere ulaşabiliyor. Peki nasıl oluyor da ekonominin bu kötü gidişatına rağmen ünlülerin ve internet fenomenlerinin gösterileri bu kadar teveccüh görüyor. Sanki sanat alımlayıcısı artık bir tiyatro oyunu izlemeye ya da sevdiği müzikleri dinleyeceği bir konsere gitmiyor da, daha ziyade merak ettiği ünlüleri görebileceği bir “deneyim”i yaşamaya yöneliyor.

Bağımsız sanat kurumları ve sanatçılar zor koşullar altında yaşarken ticari işlerdeki yükselişin ayrıntılı bir analizini yapmak ve buraya dair önlemler almak gerekiyor. İlk elden şu tespiti yapmak mümkün: Orta sınıfın çöküşüyle paralel bir bağımsız sanat çöküşü yaşanıyor. Son yıllarda gelir dağılımındaki uçurum giderek vahşileşirken, orta sınıf diye adlandırılan toplumsal kesim giderek yoksullaşıyor -ki bağımsız sanat ürünlerinin asıl tüketicisinin bu kesim olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bunun yanı sıra gelir düzeyi giderek artan dar bir mutlu azınlık mevcut ve bu kesimin ilgisi yukarıda andığımız “ticari” ve “deneyim” merkezli sanat etkinliklerine dönük. Bu da çarpık ve geleceğe dair pek de umut vermeyen bir kültür-sanat ortamının ortaya çıkmasına yol açıyor.

Bir önceki başlıkta da değindiğimiz gibi, bu başlıkta ele aldığımız mesele karşısında da bağımsız sanatçıların bir dayanışma ya da örgütlenme çabası görünmüyor. Ne de sanatçıları temsil etme iddiasındaki örgütlerin aktif bir eylemlilik içine girdiklerini söylemek mümkün.

Yurtdışında Politik Eylemlilik ve Sanat

Dünyada ise bazı bölgelerde umut verici gelişmeler yaşandı. Bir süredir dünyanın birçok noktasında egemen hale gelmiş olan otoriter yönetimlerin gerileme eğilimine girdiği gözlemleniyor. Ekim ayında Sırbistan’da öğrencilerin liderliğinde bir süredir devam eden eylemlilikler otoriter Sırbistan yönetimini dize getirdi ve yönetim değişti. Sırp öğrencilerin özyönetim ilkesine ve tabandan örgütlenmeye yaptıkları vurgu yeni hükümetin oluşumunda da etkisini gösterdi. Yönetim değişikliği yaşanmasa da Fransa’da da lise öğrencilerinin kitlesel eylemleriyle başlayan ve giderek daha geniş kitlelerin katılımına sahne olan eylemler bütün Avrupa’da ses getirdi ve yaygınlaştı. Bu eylemler Ekim ayı boyunca Avrupa siyaset sahnesine damga vurdu.

Her iki eylemlilik de sanat-politika buluşması bağlamında ilginç deneyimlere sahne oldu. Öğrenci hareketinin seçim başarısıyla yeni bir döneme giren Sırbistan’da tiyatrocular, protestoların önemli bileşenlerinden biri oldu. Üniversite boykotlarının başlangıcındaki Dramatik Sanatlar Fakültesi, Šabac oyuncularının mücadelelerini anlattığı gösteri, sansüre karşı örgütlenen “ne Festivali” ve DAH Teatar’ın çalışmaları, sanatın bu süreçte üstlendiği farklı rolleri görünür kılıyor. Benzer şekilde Fransa’daki eylemlerde de sanatçıların yoğun katılımı gözlendi. Genç müzisyenlerden oluşan bir grubun örgütlediği ve kalabalık bir orkestraya dönüşen “Orchestre du Nouveau Monde” (Dvořák’ın senfonisine gönderme yapan Yeni Dünya Orkestrası) ülkenin birçok şehrinde eylemler sırasında coşkulu konserler verdi. Katılıma açık bir yapıya sahip olan ve gidilen şehirlerde farklı müzisyenlerle buluşan orkestra eylemcilerin gözdesi olurken, polis tarafından da birkaç kez biber gazıyla dağıtıldı. Her iki ülkede de sanatın politik eylemlilikle buluşması bağlamında dikkate değer örneklerin ortaya çıktığını söylemek mümkün.

Öte yandan Ekim ayında baskı ve sansür mekanizmaları da devredeydi. Ünlü İrlandalı yazar Sally Rooney, Filistin’e destek eylemlerine verdiği destek nedeniyle İngiltere’de sansür ve yaptırımla karşı karşıya kaldı. The Guardian’ın haberine göre Rooney, yasaklı “Palestine Action” grubuna kamuoyu önünde destek vermeyi sürdürdüğü için İngiltere’deki kitap satışlarından telif ücreti alamadığını ve bu nedenle eserlerini bu ülkede satıştan çekmek zorunda kaldığını açıkladı. Daha önce Mark Ruffalo ve Javier Bardem gibi oyuncuların da Hollywood’da sözleşmelerinin iptal edildiğine dair haberler çıkmıştı. Bunlar daha popüler ve magazinel örnekler. Bunlar dışında bazı müzisyen ya da dansçılar da rol aldıkları gösterilerden de uzaklaştırılmışlardı. Filistin’e destek konusu çoktandır Batı dünyasında bir cadı avına dönüşmüş görünüyor.

Kolombiyada müzelerden LGBTİ+ ve feminist hareketle ilişkili olan eserlerin kaldırılması üzerine çok sayıda aktivist ve sanatçı eylem yaptı. Bunun üzerine Bakanlık eserlerin bir süre için kaldırıldığını ileri sürdü. Yüksek Mahkeme ise eserlerin korunması şartıyla bu tasarrufa izin verdi. Mahkeme tarihsel hafıza, hakikat ve sanatsal ifade özgürlüğü haklarının zarar görebileceğine işaret etti. Karar uyuşmazlığın esasını çözmüyor ve nesnelerin sergi salonlarına geri konmasını emretmiyor.