Festival Ekonomileri ve Türkiye’deki Güncel Festivaller

Kültür-Sanat Komisyonu’nda çalışma yürüten genç kuşak, Ekim – Aralık 2025 tarihleri arasında, özellikle Türkiye’de düzenlenen sahne sanatları festivallerinin değerlendirildiği bir okuma tartışma çalışması yürüttü.[1] “Barış Sürecinde Sanatın Toplumsal İşlevi” başlıklı çalışmanın ardından festivaller özelinde bir çalışma önerilmesinin sebepleri şöyle sıralanabilir:

  • Tiyatro, film, caz, kahve ve benzeri birçok festivalin Ekim ayı itibariyle başlaması; özellikle sahne sanatları alanında düzenlenen festivallerin yer verdikleri içerikleri değerlendirme ihtiyacı,
  • Son dönemde dünyada ve Türkiye’de artan festival çeşitliliği. Bu çeşitliliğin sadece sanat alanıyla sınırlı kalmaması; kahve, yoga, yemek ve benzeri festivallerin de düzenlenmesi; bu festivallerin çıkış sebeplerini araştırma,
  • Özellikle 2015 yılı itibariyle Türkiye’de düzenlenen festivallere yönelik sansür politikaları ve yasaklamaların nedenlerini değerlendirme, [2]
  • Festivallerin hangi ekonomik koşullarda düzenlendiğini değerlendirme.

Bu noktalardan hareketle aşağıdaki sorular ve bu soruların yanıtlarına ulaşmak için bir okuma, izleme ve tartışma programı oluşturuldu.[3]

  • Eric Hobsbawn’ın da sorduğu gibi; bugün, 21. yüzyılda, neden hâlâ festivaller düzenleniyor? Festivaller tarihi, insanlığın kültür sanat tarihinde nereye oturuyor ve bu tarih nasıl bir değişim geçirmiş?
  • 1950’lerde toplumsal olarak bir araya geliş alanı olan festivaller, son dönemlerde oluşan “deneyim ekonomisi” yaklaşımı ile bugün nasıl şekilleniyor?
  • Özellikle Türkiye’de sahne sanatları alanlarında düzenlenen festivallerin içerikleri neye göre belirleniyor? Festival programlarına politik ve ekonomik koşulların etkileri neler?
  • Katılımcı olan sanatçıların ve takipçilerin bir festivalden beklentileri neler? Festival organizatörleri kitleleriyle nasıl bir sanatsal ve ekonomik ilişki kuruyor?

EK 1’de paylaşılan okuma ve videolar ile yukarıdaki soruların yanıtlarına ulaşmanın yanı sıra mini söyleşiler yoluyla festival düzenleyicilerinin kitleleriyle kurduğu politik, sanatsal ve ekonomik ilişkiyi anlamak hedeflenmiştir. Yapılan bir anket çalışması ile de festival takipçilerinin ne tür festivalleri takip ettiği; bu festivallerden sanatsal, toplumsal ve ekonomik olarak beklentilerinin neler olduğu araştırılmıştır. Yapılan çalışmanın tartışma notları üç bölüm halinde düzenlenmiştir.

1. Hafta Tartışma Notları

Yukarıdaki sorulardan hareketle başlayan çalışmanın ilk oturumunda festivallerin işlevleri, katılımcı ve sanatçıların beklentileri ve ekonomileri üzerine, giriş niteliğinde bir tartışma yürütüldü. Bu kapsamda Eric Hobsbawn’ın 2006 yılında Salzburg Festivali’nin açılışında yaptığı “21. Yüzyılda Neden Hâlâ Festivaller Düzenlenir?” adlı makalesi ve Ülker Uncu’nun 2019 tarihinde kaleme aldığı “Müzik Festivallerine Dair Güncel Tartışmalar” adlı yazısı okundu. Tartışma, “festival” kelimesinin etimolojisinin aktarılmasıyla başladı. Yapılan internet araştırmalarında ve incelenen kaynaklarda festival kelimesinin “bayram” veya “neşe, mutluluk” gibi ritüel ve kavramlara tekabül ettiği görüldü. Hobsbawn’ın festivallere dair çizdiği, Ülker Uncu’nun yazısında detaylarıyla özetlenen çerçevenin aktarımı ardından, çalışmayı yürüten grup, “neden festivallerin takip edildiği” üzerine bir tartışma yürüttü. Bu tartışmada ortaya çıkan ilk nedenin; ortak/benzer sanatsal ve estetik değerlere sahip, birbirini tanımayan bir kitlenin bir araya gelerek bir sanat ürününü izlemeye ve değerlendirmeye duyduğu heyecan ve merak olduğu belirtilebilir. Katılımcılar, festivaller sayesinde kamusal bir alanda, kolektif bir biçimde bir sanat eserine tepki verme fırsatı bulabiliyor. Buna ek olarak, özellikle ücretsiz veya makul bilet fiyatları karşılığında düzenlenen festivallerde seyirciler benzer temalarda, sevebilecekleri sanat eserleri, sanatçılar, gruplar, oyunlar, repertuarlar ile tanışabiliyor. Ortak hareket etme ihtiyacı ve belirli bir alanda benzer amaçlarla bulunma gibi ritüelistik öğelerin de festivallerin takibi için bir neden olabileceği belirtildi.

Tartışmada, sanatsal itkilere ek olarak, politik itkilerin de festivallerin takip edilmesinde bir neden olabileceği değerlendirildi. Festivaller, benzer değerlere sahip insanların, belirli bir süre zarfında bir araya geldiği bir buluşma alanı olma potansiyeline sahip olabilir. Buna bağlı olarak, özellikle Kürt illerinde 2015-2023 yılları arasında yasaklanan festivaller incelendiğinde, festivallerin bu potansiyelinin iktidar aktörleri için bir tehdit oluşturması da bir ihtimal olarak değerlendirildi.

Festivallerin, düzenlendikleri şehir ve mekanlarla kurduğu ilişki ilk oturumun bir başka tartışma noktası oldu. Merkezden uzak bölgelerde, örneğin küçük ilçe ve şehirlerde düzenlenen festivallerin hem bölge ekonomisine hem de kültürel dinamiğine katkı sağladığı belirtildi. Benzer bir şekilde, örneğin, üniversitelerde düzenlenen tiyatro, dans, müzik festivallerinin “okul” olarak bilinen bir alanın değişmesine ve farklı bir anlam kazanmasına olanak sağladığı vurgulandı. Buna ek olarak, festivallerin gündelik hayatta ulaşılamayacak veya tercih edilmeyecek alanları da erişilebilir kıldığı değerlendirmesi yapıldı. Mekanla kurulan ve çeşitlenen bu ilişkilerin; düzenlenen festivalin politik ve estetik değerleri ile birlikte farklı tartışma ve karşılaşma alanları sağlayabileceği belirtildi.

İlk oturumun son tartışma noktası, deneyime odaklanan festivaller ve bir sonraki oturumda detaylandırılacak olan festival ekonomileri oldu. Son dönemde artan wellness, yoga, kahve ve benzeri yaşam tarzına veya yeme-içme kültürüne odaklanan festivaller bir noktasıyla katılımcılara o festivalde farklı deneyimleri pazarlamayı hedefler ve gündelik hayata içkin olan bu pratikleri festival ortamına taşır. Bu türden bir festival deneyiminin sadece yukarıda belirtilen festivaller için geçerli olduğunu söylemek doğru olmaz: Sahne sanatları veya diğer sanat alanlarında düzenlenen festivallerin tanıtım ve içeriklerinde eğitim, yeme-içme, spor, masaj ve benzeri etkinlikleri festival programlarına dahil ettiği değerlendirmesi yapıldı. Bu tür ekstra hizmetler festivallerin ayakta kalması için bir kaynak havuzu sağlamaktadır.

Artan maliyetler -ve özellikle Türkiye’de bu alana ayrılan kamu kaynaklarının daralması- ile birlikte, toplulukları bir araya getirme potansiyeli barındıran festivallerin bu işlevini kısıtlı bir biçimde yerine getirebildiğine değinildi. Özellikle Türkiye’de kutuplaşmanın arttığı siyasi ve toplumsal iklimle birlikte özel sponsor desteklerinin azaldığı gözlemlendi.

 

EK 1

KSK-35 Minimum Gündem Çalışması – Festivaller Teması Üzerine

  1. Hafta: Günümüzde Festivaller Hâlâ Neden Düzenlenir?
    1. Okunacak Materyaller
      1. Eric Hobsbawn: “21. Yüzyılda Festivaller Hâlâ Neden Düzenlenir?” – Parçalanmış Zamanlar içinden; 10 sayfa.
      2. Müzik Festivallerine Dair Güncel Tartışmalar – Ülker Uncu
  2. Hafta: Neoliberal politikalar, deneyim ekonomisi ve festivaller
    1. Okunacak Materyaller
      1. Müzik Festivallerinin Dönüşümü ve Deneyimin Gücü – artizan
      2. Türkiye’de Gençlik Festivalleri – Ülker Uncu
      3. Why are music festivals so expensive?
      4. Opsiyonel okuma: Welcome to the Experience Economy
      5. Opsiyonel video: Türkiye’de festivallerin iptal edilmesinin arkasında ne yatıyor?
  3. Hafta: Türkiye’deki Festivaller ve İçerikleri I
    1. İKSV Tiyatro: Festivalin kapalı kapıları: Tiyatroya erişim üzerine bir eleştiri
    2. İstanbul FRINGE: Denizhan Çay ile Fringe Fest Istanbul 2025 Üzerine Söyleşi – Mimesis Sahne Sanatları Portali
    3. İstanbul Caz Festivali: Söyleşi: İstanbul Caz Festivali – artizan
    4. Kültür Yolu Festivali:
      1. Türkiye Kültür Yolu Festivali – Anasayfa – Hakkımızda
      2. Siyasal İktidar ve Kültürün Yeniden İnşası: Türkiye’de Festivalin Dönüş(üm)ü
    5. İSTANBUL Festivali: İstanbul Festivali deneyim, gastronomi, müzik ve eğlenceyi bir arada sunuyor
    6. Opsiyonel okumalar:
      1. On soruluk sohbetler: Max Diakok ve Patrick Blenkarn & Milton Lim
      2. Türkiye Kültür Yolu Festivali’nde yeni rota Mardin – Kültür Sanat Haberleri
      3. 3. yılında Akbank Caz Festivali: Gözde Sivişoğlu ile söyleşi | Apaçık Radyo
      4. Şanlıurfa kültür yolu festivaline yönelik yerel halkın algı, memnuniyet ve turizm desteğinin değerlendirilmesi
  4. Hafta: Türkiye’deki Festivaller ve İçerikleri II
    1. Uluslararası Ankara Tiyatro Festivali: “Yaşanılabilir bir Dünya için Sanat” – artizan
    2. IV. Uluslararası Borçka Tiyatro Festivali – artizan
    3. Amed Tiyatro Festivali Üzerine: “Çokkültürlü Tiyatro Geleneğini Yaşatmak” – artizan
    4. İstanbul Amatör Tiyatro Günleri – artizan
    5. Bu Festival Bizim – artizan
    6. ODTÜ Tiyatro Şenliği
    7. Eskişehir Amatör Tiyatro Günleri
    8. ODTÜ Bahar Şenliği

[1] Ayça Zeynep Aslan, Beyzanur İyitütüncü, Burcu İsra Kanbakoğlu, Büşra Karpuz, Cansel Kademli, Dilruba Akdağ, Emine Yalçın, Enes Başoğlu, Hicran Başceyhan, Ilgaz Berk Atasever, İlker Ergün, Maral Çankaya, Nursena İyitütüncü, Zeynep Demirağ çalışmalara katılmıştır.

[2] 2015 – 2025 yılları arasında Türkiye’de yasaklanan festivallerin listesine ve yasaklanma sebeplerine ulaşmak için tıklayınız.

[3] Çalışmanın programına EK 1’den ulaşabilirsiniz.