Son günlerde “Türk mü, Türkiyeli mi?” tartışması, birini seçip diğerini reddetmek zorundaymışız gibi toplumu kutuplaştıracak şekilde yeniden gündeme geldi. Önce Çaykur’un ambalajlarında kullandığı “Türk çayı” ifadesini “Bizim çayımız”, ardından Filiz Makarna’nın “%100 Türk buğdayı” ifadesini “Türkiye’nin buğdayı” olarak değiştirmesi sosyal medyada tepkilere neden oldu. Her iki firma da geri adım atarken bu sefer Haluk Bilginer’in on iki yıl önce, 2014 yılında verdiği bir röportaj sosyal medyada dolaşıma sokuldu. Bilginer’in Türk sineması değil Türkiye sineması demeyi tercih etmesi sinemacıların, gazetecilerin, siyasetçilerin açıklamalarıyla birlikte ulusal kimlik tartışmasına dönüşüverdi. Haluk Bilginer sosyal medyada adeta linç edilirken kendisinin ifade özgürlüğüne verilen destek yok denecek kadar az.
Hatırlanacağı gibi bu tartışma kısa bir süre önce baro seçimlerinde de gündeme gelmişti. Özellikle İstanbul Barosu seçimlerinde, farklı etnik aidiyetlere sahip vatandaşları kapsayacak şekilde Türkiyelilik kavramını savunan İbrahim Kaboğlu’na karşı seçim kampanyası yürütülmüştü. Seçimi kazanan Ümit Kocasakal “Ne mutlu Türküm diyene” dediği konuşmasında adeta Türkiyelilere karşı Türklerin zaferini ilan etmişti. Çay makarna ambalajlarına, yıllar önceki Haluk Bilginer röportajına verilen tepkilerde baro seçimleri sonrasındaki iklimin etkisi olduğu söylenebilir. Bugün Türkiye, Kürt meselesinin çözümünde yeni bir süreçten geçerken bu tartışmalar sürece verilen tepkilerle yakından ilişkili. Çözüm süreci Türkiye’nin nasıl bir demokratik düzene sahip olacağı, eşit vatandaşlığın nasıl sağlanacağı sorularını önümüze koyarken sürecin toplumsallaşamaması bu soruların rasyonel bir zeminde tartışılamamasına neden oluyor. Çözüm süreci, Türklere yönelik bir mağduriyetmiş gibi sunularak toplum, korku ve panik halinde milliyetçi bir kampanyanın peşinden sürüklenmeye çağrılıyor.
Kürt meselesinin demokratik çözümü, Türkiye toplumunun bir kesiminde, özellikle kendisini Türk kimliği üzerinden tanımlayan insanlarda kendi kimliklerine yönelik bir tehdit olarak algılanabiliyor. Bunun tarihsel, politik pek çok nedeni var. Nedenlerden biri Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren şekillenen ulusal kimlik anlayışında ve bu anlayışın tarihsel uygulamalarında yatıyor. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşunda vatandaşlığı ulus-devlet paradigması içinde tek bir etnik kimliğe referansla tanımladı. Her ne kadar Türkiyelilik meselesi Cumhuriyetin ilk yıllarında da tartışılan bir konu olsa da Türkiye toplumunu oluşturan kültürel çeşitliliğin tanınması yerine ulusal egemenlik çerçevesinde tek tip bir ulus yaratma politikaları uygulandı. Farklı etnik aidiyetlerin varlığını azaltmak için fiziksel olarak yok etme ya da göçe zorlama gibi uygulamalar devreye sokuldu. Şanslı olanlar da ya yok sayıldı ya etki alanları daraltıldı ve asimilasyoncu politikaların hedefi haline getirildi. Özellikle 12 Eylül 1980 darbesiyle birlikte Kürtlerin kültürel ve politik talepleri güvenlik ve terör sorunu olarak ele alındı. 90’lı yıllarda yaşanan iç savaşta Kürtleri, bölücü teröristler olarak topluma tanıtan propaganda yaygın bir biçimde kullanıldı. Kürt kimliğinin kamusal alanda temsili, anadilde eğitim ve kültürel hak talepleri ülkenin birlik ve bütünlüğüne yönelik tehditler olarak gösterildi. Kürt meselesinde askeri çözümün görece askıya alındığı 2000’li yıllar, milliyetçilikle karşılaşmalara uygun bir zemin sağlasa da, bu yönde kamusal alanda pek çok tartışma yapılsa da genel olarak toplumsal muhalefetin güçlü bir barış talebi, barışı toplumsallaştırma projesi bulunmuyordu. Sol muhalefet de kendi milliyetçiliğiyle yüzleşmeye büyük ölçüde direniyordu. Barışın toplumsallaşması için entelektüel sorumluluğa gereken önemin verilmemesinin etkilerini bugünkü çözüm süreci tartışmalarında da görüyoruz.
Büyük ölçüde yüksek siyasete bırakılmış çözüm sürecinde toplumdaki kutuplaşmayı ve bölünme paranoyalarını harekete geçirmek kolaylaşıyor. Çözüm sürecine karşı olanlar, çözüm sürecini Türkiye’nin üniter yapısına, Cumhuriyet’in kurucu ilkelerine ve Türk milletinin varlığına yönelik tehdit olarak sunuyor; sahte bir mağduriyet algısı üreterek bunun etrafında insanları panik halinde seferber etmeye çalışıyor. Bu söylemler geniş toplumsal kesimlerde, meslek örgütlerinde karşılık bulabiliyor. Çay, makarna ambalajı ve Haluk Bilginer’in eski röportajı üzerinden yürütülen tartışmanın aldığı biçim de bu açıdan önemli bir yerde duruyor. Bir ürünün ambalajındaki ifade değişikliği veya bir sanatçının sinemayı nasıl adlandırdığı, Türk kimliğinin ortadan kaldırılmasına yönelik bir girişim gibi sunulabiliyor. Böylece tartışma, toplumsal bölünme ve ulusal kimliğin kaybedilme korkusuna dönüşüyor. Bu yaklaşım, Kürt meselesinin demokratik çözümünü savunanları da sanki Türk kimliğine karşıymış gibi gösteriyor. Türk kimliğinin tehdit altında olduğu düşüncesi üzerinden bir toplumsal savunma refleksi yaratılıyor. Böylece çözüm sürecinin kendisi bir güvenlik meselesine dönüşüyor; Türk kimliğinin korunması için sürece karşı çıkılması gerektiğinin propagandası yapılıyor. Bu durum, çatışmanın sona ermesinden yana olan ancak sürecin nasıl ilerleyeceği konusunda kaygıları bulunan insanları da çözüm karşıtı bir pozisyona itebiliyor. Daha önce Kürt siyasetine oy vermiş pek çok kesim de bu söylemden etkileniyor.
Haluk Bilginer, yıllar önceki konuşmasından dolayı bugün hedef haline getirilirken sanatçılardan, sanat çevrelerinden ciddi bir destek gelmemesi, Bilginer’le aynı görüşte olunmasa da ifade özgürlüğünün dahi savunulmaması dikkat çekici. Haluk Bilginer’e verilen sınırlı desteklerden biri Güney Dergisi’nden geldi. Türk Sineması Değil Türkiye Sineması başlıklı açıklamada “Bu topraklarda Türkler, Kürtler, Araplar, Lazlar, Çerkesler, Ermeniler, Rumlar ve daha birçok halk yaşamaktadır. Bu nedenle “Türkiye sineması” kavramı kullanmak doğrudur.” denildi. Bu, Haluk Bilginer’le dayanışma açısından önemli bir açıklama. Diğer yandan Güney Dergisi de “Türk mü ve Türkiyeli mi?” sorusunun kutuplaştırıcı tuzağına düşüyor ve seçimini Türkiye’den yana yapıyor. Oysa bu sorunun kendisine baştan karşı çıkmak gerekiyor. Çünkü ikisinden birini seçmek durumunda değiliz. Türk ve Türkiyeli olmak birbirini dışlamıyor. Bir film hem Türk sineması içinde hem de Türkiye sineması içinde değerlendirilebilir. Yılmaz Güney’in bazı filmleri, Kazım Öz’ün sineması Kürt sineması ve Türkiye sineması içinde değerlendirilebilir. Amed Şehir Tiyatrosu, DestAR-Theatre, Seyrî Mesel Tiyatrosu, Şermola Performans’ın oyunları hem Kürt Tiyatrosu hem Türkiye tiyatrosu içinde değerlendirilebilir.
Türk kimliğinin varlığı ile Türkiye’deki herkesin kendisini Türk olarak tanımlamasını beklemeyi birbirinden ayırabilmek, bu ikisini birbirine karşıt olarak koymamak gerekiyor. Kürtlerin ya da Türkiye’deki diğer hakların kendi kimliklerini, dillerini ve kültürlerini özgürce yaşama talepleri Türk kimliğine karşı bir talep değil. Bir halkın eşit haklara sahip olma isteği, başka bir halkın kimliğinden vazgeçmesini gerektirmiyor. Halklar arasındaki ilişkiler dayanışma, dostluk, kardeşlik zemininde ilerleyebilir. Türk kimliğini benimseyen biri, aynı zamanda farklı kimliklerle ortak bir toplumsal yaşamı savunabilir. Bir insan hem Türk hem Türkiyeli, hem Kürt hem Türkiyeli, hem Rum hem Türkiyeli, hem Ermeni hem Türkiyeli olabilir. Türkiyelilik, kimlikleri reddetmeyi değil, tam tersine herkesin farklı kimlikleriyle birlikte ortak bir ülkenin eşit vatandaşları olabilmesini ifade ediyor. Kimseyi Türk olmaya zorlamadığı gibi, Türk kimliğini benimseyenlerin de kendi kimliğinden vazgeçmesini gerektirmiyor.
Bugün “Türk mü ve Türkiyeli mi?” tartışmasının Türklüğü yok etmek olarak sunulmasında barış ve demokrasi talebini topluma yayan, ortak yaşam projesini aşağıdan yukarıya inşa eden toplumsal örgütlenmelerin olmamasının büyük bir etkisi var. Demokratik çözümün anlamı bir kimliğin diğerine üstünlük kurmadığı, herkesin kendi kimliğiyle eşit vatandaş olarak var olabildiği ortak bir yaşamdan geçiyor. Asıl mesele ortak bir ülkede yaşadığımız halde birbirimizi eşit görmeyen, bir arada yaşamanın koşullarını haklar ve özgürlükler üzerinden kuramayan siyasal ve toplumsal düzende yatıyor. Tüm kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde yaşayabileceği bir ülke kurmak Türk kimliğine hiçbir şey kaybettirmeyeceği gibi Türkiye’nin demokratikleşmesinin de önünü açacaktır. Türk kimliğinin tehlike altında olduğunu söyleyerek buna karşı çıkmak sadece otoriter rejimlerin işine yarayacaktır. Bugün ihtiyacımız olan şey, kimlikleri birbirine karşı yarıştıran bir siyaset değil; farklılıkları tanıyan, eşitliği güvence altına alan ve ortak geleceği birlikte kurmayı hedefleyen demokratik bir siyaset. Barış, demokrasi ve ortak yaşamı savunanların sorumluluğu bunu toplumun tüm kesimlerinin sahiplendiği güçlü bir toplumsal harekete ve talebe dönüştürmektir.
