Bu yazı, ilgili haber akışı dikkate alınarak hazırlanmıştır.

EKONOMİ

Bilindiği gibi ABD’nin baskıları sonucu tüm NATO ülkeleri savaşa ayırdıkları bütçelerde büyük artışlar gerçekleştirdi. Bununla birlikte Fransa ve Almanya başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesi, ekonomilerini silah üretimi ve savunma harcamaları üzerinden yeniden inşa ediyor. Savaş ekonomileri toplumlara yoksulluk olarak geri dönüyor. Benzer bir şekilde Türkiye de uzun yıllardır savunma ve savaş harcamalarını artırıyor. 1990’ların başından itibaren uygulanan savaş ekonomisinin barış süreciyle terk edilebileceği umutları yeşermişken, dünyada ve Ortadoğu’da yaşanan gelişmelerin de etkisiyle, Türkiye de savaş harcamalarını yükseltmeye devam ediyor. 2027 yılı bütçesi bunun en önemli göstergesi. Edinilen bilgilere göre 2027 yılı taslak bütçesinde savunma harcamaları %229 oranında artırılacak. Bunun Türkiye ekonomisi açısından sonuçlarını öngörmek zor değil: Bu alanda çalışan şirketler çok büyük zenginlikler elde ederken Türkiye toplumuna düşen yine yoksullaşma olacak. 2027 bütçesinin bir savaş ekonomisi bütçesi olduğu çok açık. Savaşa ve savaş ekonomisine karşı çıkılmadığı sürece toplumsal yoksullaşmanın önüne geçilemeyeceği de açık.

Türkiye’de uzun zamandır devam eden yoksullaşma süreci ise hız kesmeden devam ediyor. TÜİK verilerine bile bakılacak olursa, Türkiye toplumunun %30’u, çocuk nüfusunun %40’ı derin yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında yaşıyor. Gerçek verilerin çok daha vahim bir tabloyu ortaya çıkaracağı açıksa da bu veriler bile derin yoksulluğun artık toplumun büyük bir bölümünü etkilediğini gösteriyor.

Makro verilerin ışığında, bütçe açığının giderek büyüdüğü, borç faizi ödemelerinin bütçeyi boşalttığı, altın rezervlerinin gerilediği, son bir yılda 2000 fabrikanın satışa çıkarıldığı ve son aylarda 78 büyük şirketin iflas ettiği bir tablo ile karşı karşıyayken, büyük bir fon krizi patlamış durumda. Her geçen gün bu krizin tahmin edilenden çok daha büyük ve derin bir etki yaratacağı anlaşılıyor. Özgür Özel, bu krizin Türkiye ekonomisine zararının 110 milyar dolar olduğunu söylüyor. Bununla birlikte, oluşan güvensizlik ortamında borsa büyük bir çöküş yaşıyor. Borsa İstanbul, 14.500 baz puanlardan 11.400 seviyelerine gerilemiş durumda. Ancak bu krizin sadece borsayı değil, bankacılık sistemini de olumsuz etkileyebileceği konuşuluyor.

Bu krizin ortaya çıkmasında etkisi olduğu konuşulan Morgan Stanley Capital International (MSCI) ise Türkiye borsasını Haziran 2027’ye kadar incelemeye aldığını; Pusula ve Tera Portföy gibi şirketler üzerinden yürütülen fon manipülasyonlarının düzeltilmemesi halinde Türkiye’yi “gelişmekte olan piyasalar” (EM) statüsünden düşüreceğini ve değerlendirmeleri dondurduğunu duyurdu. Bu durumun, zaten dışarıdan gelen paraya bağımlı olan Türkiye ekonomisi için çok büyük bir yıkım olacağı dile getiriliyor. Tümüyle AKP kadroları tarafından gerçekleştirilen bu yolsuzluğun siyasi sonuçları ötesinde ekonomik sonuçlarının da Türkiye’nin önümüzdeki dönemini belirleyeceği görülüyor.

DIŞ POLİTİKA

Avrupa’da Halk Ayaklanmaları

İspanya’da yaşanan konut krizi nedeniyle başlayan kitlesel gösteriler, Fransa’da lise öğrencilerinin başlattığı direnişle yeni bir boyut kazandı ve kıtanın tümüne yayılmaya başladı. Fransa’da lise öğrencilerinin, eğitimi niteliksizleştiren kararlara ve devlet okullarının içinde bulunduğu duruma karşı başlattıkları sokak eylemleri, İtalya, Belçika, Danimarka, Almanya, İspanya, Arnavutluk ve Portekiz’e yayılmış durumda. Sarı Yeleklilerin de eylemlere katılmasıyla Fransa’da çok büyük sokak çatışmaları yaşandı. Benzer nitelikte çatışmalar İtalya ve Arnavutluk’ta da görüldü. Polisler eylemlerde orantısız güç kullanarak insanlara saldırdılar. Binlerce insan tutuklandı ve binlercesi yaralandı. Özellikle Fransa’da yaşanan olaylarda birçok gencin, kalıcı hasarlar bırakacak yaralanmalar yaşadığı bildiriliyor.

Bu eylemlerin temelde, neoliberal ekonomik politikaların yarattığı duruma tepki olarak ortaya çıktığını söylemek yanlış olmaz. Bu politikalar, toplumun çok küçük bir kesimini zenginleştirirken sosyal devleti yok etti. Düşük maaşlar, yoksullaşma, yolsuzluk, rüşvet, işsizlik, ücretsiz eğitim ve sağlık sisteminin çökertilmesi ve sosyal güvence imkânlarının yok edilmesi, başta gençler olmak üzere, insanlar için hiçbir gelecek vadetmeyen bir dünyanın oluşmasına neden oldu. 1968 isyanından bu yana ilk kez bu sayıda gencin sokaklara çıktığı ve protesto gösterilerine katıldığı söyleniyor.

Gösteriler, bu sistemin değiştirilebileceği yönünde umutları güçlendirdiyse de bu güçlü tepkinin nereye evrileceği konusundaki tartışmalar devam ediyor. Bu eylemlerin, Avrupa’da yükselişte olan aşırı sağın daha da güçlenmesine neden olacağını ileri sürenler olduğu gibi, aşırı sağın zayıflatılması ve sistem karşıtı gerçek bir alternatifin oluşturulması için bu eylemlerin bir fırsat olduğunu söyleyenler de var. Bu eylemlerin çok açık bir şekilde neoliberal ekonomik politikalara karşı ortaya çıktığını söylemek mümkünse de nasıl devam edeceği ve sistem karşıtı bir nitelik kazanıp kazanamayacağı belirsizliğini koruyor. Bu eylemlerin, sistem karşıtı bir muhalefet oluşturmak açısından önemli bir imkân yarattığı çok açık. Ancak bu imkân kullanılabilecek mi ve eylemler sistem karşıtı somut talepler etrafında örgütlenerek kazanımlar elde edilebilecek mi? Bu soruların cevabını vermek en azından şimdilik pek mümkün görünmüyor.

Diğer taraftan devletlerin bu eylemlere vereceği tepki de tartışılması gereken başka bir konu. Neoliberal devlet yapılanmalarının ilk tepkisi, kaba polis şiddeti ve sokağa çıkma yasakları oldu. Diğer taraftan Fransa ve İtalya’da, askerin de sahaya sürülebileceği konuşuluyor. Eylemlerin dağınık bir şekilde sürmesi ve zaman içerisinde sönümlenmesi, devletlerin en büyük beklentisi. Ancak böyle olmaz ve eylemler sistem karşıtı bir muhalefete dönüşerek büyürse ne olabileceğini öngörmek kolay değil. Böyle bir durumda, neoliberal politikalardan belirli tavizler verilmesi gündeme gelebileceği gibi daha baskıcı ve otoriter devlet seçeneği devreye sokulabilir. Zaten tüm dünyada yaşanan otoriterleşme eğilimi neoliberalizmden ayrı ele alınamaz. Çok küçük bir azınlığın sınırsız zenginleştiği, buna karşın toplumun çok büyük bölümünün yoksullaştığı bu sistemi otoriter devlet olmadan sürdürmek mümkün değil. Çok güçlü sistem karşıtı bir hareket karşısında otoriter devletin tahkim edilmesi, bu isyanın şiddetle bastırılması, hatta faşizmin devreye sokulması uzak ihtimaller olarak görülmemeli. Buna karşın, sistem karşıtı güçlü bir muhalefetin oluşma şansı da ortada duruyor.

Ortadoğu’da Bizi Ne Bekliyor

Bundan önceki haftalarda yaptığımız değerlendirmelerde, Ekim sonu ve Kasım başında, önce İsrail sonra da ABD’de yapılacak seçimlerin, Ortadoğu’da neler olabileceği konusunda belirleyici sonuçlar üretebileceğini dile getirmiştik. 27 Ekim’de yapılacak İsrail seçimlerinin sonuçlarıyla ilgili belirsizlik sürerken ABD seçimlerinde Trump’ın güç kaybetmesinin yüksek ihtimal olduğu belirtiliyor. Yapılan kamuoyu araştırmalarına göre Trump’a verilen destek yüzde otuzlara kadar düşmüş durumda.

Buna bağlı olarak ABD-İran savaşındaki belirsizlik de devam ediyor. İran, şartlarımız kabul edilmeden anlaşmayız derken, Hürmüz Boğazı’ndaki etkisini kullanarak petrol fiyatlarını yükseltmek ve Trump’ı zor duruma düşürmek için çalışıyor. Trump, her an İran’a saldırabiliriz yönündeki tehditlerini sürdürse de seçime kadar böyle bir saldırının olma ihtimali zayıf görünüyor. Petrol fiyatlarının yükselmesini engellemek isteyen Trump, Rusya’ya uygulanan yaptırımları askıya alarak, petrol fiyatlarında kısmi bir rahatlama yarattı ancak bu durumun seçimlere olumlu yansıması pek mümkün görünmüyor.

İran direnişini sürdürürken, vekil güçler olarak değerlendirilen Husiler, Haşdi Şabi ve Hizbullah da buna bağlı olarak direnişlerini sürdürüyor. Yemen devletine ve Suudi Arabistan’a karşı savaşan Husiler, geri adım atmadıkları gibi önemli ilerlemeler de kaydettiler. Suudilerin milyarlarca dolarlık silahlarına karşı direnen Husiler, en azından şimdilik Suudi ordusunu paralize etmiş durumda. Son iki haftada defalarca Suudi Arabistan’a saldıran Husiler, Riyad Havaalanı’nı da birçok kez hedef aldı. Bu saldırılarda onlarca insanın öldüğü belirtiliyor. Bu noktada Suudi Arabistan, askeri destek ve yardım arama çabası içine girmiş durumda. Mekke Anlaşması gereğince Pakistan ve Türkiye’den destek sözü alan Suudiler için asıl belirleyici olan Mısır’ın desteği olacaktır. Coğrafi olarak Husilere karşı operasyon yapma şansı olan Mısır’ın tavrı bu noktada belirleyici olacak gibi görünüyor. Bu arada Trump, Yemen konusunda Türkiye’den Suudilere destek olmasını isteyebilirim açıklamasında bulundu. Türkiye’nin Suudi Arabistan’a asker gönderebilmesi için Mekke Anlaşması’nın TBMM tarafından onaylanması gerekiyor. Maddeleri konusunda bilgi sahibi olmadığımız Mekke Anlaşması nihayet Meclis komisyonuna iletildi ve yakında Meclis’te görüşülmesi bekleniyor. Türkiye’nin, Suudilerin İsrail’le askeri bir iş birliğine girmesini istemediği için böyle bir angajmana girdiği söylense de bunun dışında ne tür beklentilerinin olduğu bilinmiyor.

Mekke Anlaşması’nın 2. maddesinin “taraflardan birine yapılan saldırının tüm taraflara yapılmış sayılacağı” hükmünü içerdiği böylece netleşmiş oldu. Ayrıca imzacı devletler, 10 yıl süreyle bu anlaşmadan çıkmayacaklarını taahhüt etmiş durumda. Anlaşma Meclis’ten geçerse -ki bunun kesin olduğunu söyleyebiliriz- Türkiye Suudi Arabistan’a asker göndererek bir savaşın tarafı olacak. Aslında bu anlaşmanın Meclis’te onaylanması aynı zamanda Türkiye’nin bir savaşın tarafı olmasının da onaylanması anlamına geliyor. Yeni Parti, bu anlaşmaya hayır diyeceğini belirtse de ana akım siyasetten, bunun dışında ciddi bir tepkinin olmadığı söylenebilir.

Suriye ve Irak’ta Entegrasyon Gündemi

ABD’nin 1990’lardan itibaren başlattığı operasyonlarla önce Irak, ardından da Suriye devlet olma özelliklerini kaybederek dağıldılar. Bugünse ABD kontrolünde yeniden inşa edilmeye çalışılan bu iki bölgede entegrasyon gündemi önemli bir yerde duruyor.

Suriye’de Kürtlerin entegrasyonu çalışmaları sürse de birçok alanda yaşanan belirsizlik hâlâ aşılabilmiş değil. Anadilde eğitimin nasıl uygulanacağı, Kürtçe eğitim veren üniversitelerin nasıl devam edeceği, YPJ’nin İçişleri Bakanlığına nasıl entegre edileceği ve yeni anayasada Kürtlerin nasıl yer alacağı konuları tartışılmaya devam ediyor. Bununla birlikte Haseke’de Kürtlere karşı yapılan bazı provokasyon girişimleri, bölgede gerilimi artırmış durumda. Dürzilerin entegrasyonu konusu ise başlı başına ayrı bir mesele. Suriye hükümeti ile entegrasyon görüşmelerine başlamak istemeyen Dürziler, özerklik ilan etmek istediklerini söylüyorlar. İsrail’in bu konuda alacağı tavra bağlı olarak önümüzdeki günlerde Suriye’nin güneyinde ciddi çatışmaların olabileceği öngörülüyor.

Irak’ta da benzer bir entegrasyon gündemi var. ABD’nin Maliki’yi devre dışı bırakarak Irak’ın başına getirdiği Ali Zeydi, entegrasyon konusunda belirli tarihler verse de somut hiçbir adım atılmış değil. Irak, çok uzun yıllardır İran etkisinin çok güçlü olduğu bir bölge. Özellikle neredeyse tümüyle İran’la birlikte hareket eden Haşdi Şabi birliklerinin entegrasyonu başlı başına bir muamma. Haşdi Şabi temsilcileri, silah bırakmayacaklarını söylerken entegrasyonun nasıl gerçekleşeceğine dair somut bir gelişme yok. Diğer taraftan Irak Kürdistan’ı Federe Bölgesi’nin yeni Irak’a nasıl entegre olacağı ise yine belirsizliğini koruyan bir konu.

Aslında tüm bu konuların netleşmesi biraz da ABD-İran savaşının nasıl sonuçlanacağıyla ilgili. İran’ın direnişi devam ettiği sürece, vekil güçlerinin de ayakta kalacağını söylemek yanlış olmaz. Ancak İran’a karşı başlatılacak yeni ve kapsamlı bir savaş tüm bölgeye yayılacak bir savaşı tetikleyebilir ve Irak’la Suriye’deki entegrasyon süreci bu gelişmeler sonucunda şekillenebilir. Her halükârda bölgenin geleceği, İran savaşının sonucuna göre şekillenecek denebilir.